Home Ομιλίες Τοποθέτηση επί της αρχής των άρθρων και του συνόλου του σχεδίου νόμου "Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών"

Τοποθέτηση επί της αρχής των άρθρων και του συνόλου του σχεδίου νόμου "Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών"

E-mail Εκτύπωση PDF
Κύριε Πρόεδρε, κύριοι συνάδελφοι, ζούμε σε μια εποχή όπου οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις και στον τομέα της επικοινωνίας και της ανταλλαγής δεδομένων μας δίδουν τη δυνατότητα για μια ταχεία, ελεύθερη, ικανοποιητικής πληρότητας και ποιότητας επικοινωνία. Μας παρέχουν όλες τις δυνατότητες για να κάνουμε αυτήν την επικοινωνία και την ανταλλαγή των δεδομένων απρόσκοπτα και, βέβαια, κατ' αρχήν -λέμε όλοι- χωρίς κινδύνους παραβιάσεως. Η τεχνολογία, όμως, όπως και στους άλλους τομείς, δίνει αντίστοιχα τις ίδιες δυνατότητες για την παραβίαση όλου αυτού του συστήματος. Έτσι, είναι αναγκαίο να δημιουργηθεί ένα σύγχρονο και αποτελεσματικό νομικό πλαίσιο, όπου η εξειδίκευση και η εφαρμογή του στη συνέχεια έχει να αντιμετωπίσει πάρα πολλά θέματα για την εποχή μας. Έχει να αντιμετωπίσει ένα μεγάλο αριθμό σχετικών υπηρεσιών, ένα -μετά την απελευθέρωση της αγοράς- σημαντικό αριθμό φορέων που εμπλέκονται στην παροχή αυτών των υπηρεσιών και, βέβαια, έχει να αντιμετωπίσει υψηλής τεχνολογίας συστήματα -ακόμη και παγκόσμια- όπως είναι αυτό του ECHELON των Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο κυριολεκτικά, κύριοι συνάδελφοι, μας παρακολουθεί όλους και παντού. Στην εισηγητική του έκθεση το νομοσχέδιο επισημαίνει ότι η προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών -επιταγή του άρθρου 19 του Συντάγματος- αποτελεί την έκφανση του απαραβιάστου της ιδιωτικής ζωής του ατόμου, της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς του. Παρόλα αυτά όμως που συνδέονται με μία από τις ύψιστες αρχές δικαίου, όπως είναι η αρχή Προστασίας του Απορρήτου της Επικοινωνίας, συχνά τίθεται ως ανάγκη και η άρση αυτού του απορρήτου, η οποία -σύμφωνα με το ν. 2225- γίνεται μόνο για τις περιπτώσεις υπέρτατου δημοσίου συμφέροντος και εφόσον υπάρξει εισαγγελική παραγγελία ή σχετική δικαστική απόφαση. Έτσι μπορεί μεν οι τεχνολογικές εξελίξεις να είναι ραγδαίες, αλλά οι περιπτώσεις και οι απαιτήσεις -τόσο στο εσωτερικό της χώρας μας, όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής- για την άρση του απορρήτου είναι πλέον πολλαπλές και πιεστικές. Με το πρόσχημα της πάταξης της τρομοκρατίας όπως και για τις άλλες αρχές δικαίου και προστασίας των δικαιωμάτων των πολιτών, έτσι και για αυτή -της προστασίας του απορρήτου- οι εξαιρέσεις και οι "νόμιμες" παραβιάσεις διαρκώς αυξάνονται. Κύριοι συνάδελφοι, με το παρόν νομοσχέδιο εξετάζεται ο τρόπος προστασίας του απορρήτου και δημιουργείται το νομικό πλαίσιο, έτσι ώστε να μην θίγεται η ιδιωτική ζωή και η προσωπικότητα του πολίτη παρά μόνο στο μέτρο και για όσο χρονικό διάστημα αυτό είναι απολύτως αναγκαίο χάριν του δημοσίου συμφέροντος. Σύμφωνα λοιπόν με την συνταγματική επιταγή συνιστάται η Ανεξάρτητη Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών με σκοπό να αποτελέσει αυτή την εγγυήτρια θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος. Η Ανεξάρτητη Αρχή αντικαθιστά τη συσταθείσα, με τον ν. 2225, Εθνική Διακομματική Επιτροπή Προστασίας του Απορρήτου των Επικοινωνιών και αποτελεί πλέον μία ακόμα Ανεξάρτητη Αρχή. Είμαι εδώ και τρία χρόνια μέλος της Εθνικής Επιτροπής Προστασίας του Απορρήτου των Επικοινωνιών, κατά τη λειτουργία της οποίας το κύριο ενδιαφέρον μας είχε στραφεί στα μέτρα προστασίας του απορρήτου μετά τις ραγδαίες εξελίξεις της τεχνολογίας, την απελευθέρωση της αγοράς των τηλεπικοινωνιών, την είσοδο της κινητής τηλεφωνίας στη ζωή μας και την ανταλλαγή πληροφοριών μέσω του Ηλεκτρονικού Ταχυδρομείου, μέσω του Ίντερνετ και πολλών άλλων. Πώς ήταν και πώς είναι σήμερα η κατάσταση; Βασικός κορμός του συστήματος είναι πράγματι η Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων, η οποία χορηγεί άδειες στους φορείς που παρέχουν τις επικοινωνιακές υπηρεσίες και έχουν, κύριοι συνάδελφοι, συμβατική υποχρέωση -που περιλαμβάνεται στους όρους της ειδικής άδειας που τους χορηγείται- να λαμβάνουν μέτρα για την προστασία του απορρήτου, ελέγχοντας τόσο τις εγκαταστάσεις τους όσο και το προσωπικό τους. Στην Επιτροπή, από τα στοιχεία που είχαμε, διαπιστώσαμε ότι είναι τελικά απαραίτητος ένας κώδικας δεοντολογίας -με βάση τις σχετικές διατάξεις των νόμων- για τις υποχρεώσεις αυτών των επιχειρήσεων, όσο και αν νομίζουμε ότι το νομικό μας οπλοστάσιο είναι επαρκές. Διότι εκτός από την ανάγκη ασφάλειας και προστασίας των τεχνικών εγκαταστάσεων των φορέων αυτών, πρόβλημα σύνθετο και εξαιρετικά εξειδικευμένο, πολύ σημαντικό είναι και το ζήτημα της συμπεριφοράς και της εμπλοκής του προσωπικού των φορέων. Υπάρχει έτσι ανάγκη, μέσω αυτού του κώδικα, να καθοριστούν επακριβώς και τα μέτρα του τεχνολογικού εξοπλισμού και τα διεθνή πρότυπα ασφαλείας και οι σχετικοί εσωτερικοί κανονισμοί. Μέχρι πρότινος τα πράγματα ήταν απλά. Με το κλασικό ταχυδρομείο και το σταθερό τηλεπικοινωνιακό δίκτυο -που ήταν μάλιστα στην ευθύνη των Οργανισμών του δημοσίου- είχαμε προσδιορίσει, νομίζαμε και τότε, με μία σχετική σαφήνεια τις ανάγκες για την τήρηση της προστασίας του απορρήτου αυτών των συστημάτων. Ζήσαμε όμως όλοι, κύριοι συνάδελφοι, στο παρελθόν τις μεγάλες παρενέργειες και τις μεγάλες παραβιάσεις αυτών των υπηρεσιών, ακόμα και από τα ίδια στελέχη του κράτους και έτσι τα προϊόντα της υποκλοπής έφτασαν -όπως χαρακτηριστικά είπε και ο συνάδελφος της Πλειοψηφίας- να πωλούνται ως κασέτες στην Ομόνοια. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και τα διάφορα όργανα που συστάθηκαν για την απόλυτη προστασία του απορρήτου και για τις περιπτώσεις άρσης είναι σχετικά σαφή. Σε ένα ικανοποιητικό βαθμό προσδιορίζουν όλες τις προϋποθέσεις και το ενδιαφέρον εστιάζεται για το σταθερό αυτό σύστημα κυρίως στον εκσυγχρονισμό και τη διασφάλιση των εγκαταστάσεων, τόσο μέσα στα κτίρια του ΟΤΕ, όσο και στους υπαίθριους κατανεμητές και τους κατανεμητές των εσωτερικών δικτύων των οικοδομών. Όπως επίσης, το ενδιαφέρον εστιάζεται κατά την άρση του απορρήτου, μετά την εισαγγελική επιταγή, στη διασφάλιση της χρήσης του προϊόντος υποκλοπής και στον τρόπο καταστροφής του. Στη ζωή μας όμως έχει εισέλθει σχεδόν βίαια και πολλαπλώς η κινητή τηλεφωνία. Το σύστημα της ομιλίας στην κινητή τηλεφωνία είναι κρυπτογραφημένο από την τερματική συσκευή του μέχρι το σταθμό βάσης και ως εκ τούτου, κατ' αρχήν η υποκλοπή φαίνεται ότι δεν είναι εφικτή. Παρ' όλα αυτά, όπως διαπιστώσαμε επανειλημμένα και στην Επιτροπή, υπάρχουν συστήματα, τεχνικές διατάξεις, που επιτρέπουν παρεμβολή στο δίκτυο, παραδείγματος χάρη το σύστημα απομίμησης του σταθμού βάσης. Οι τρεις, λοιπόν, μέχρι σήμερα εταιρείες κινητής τηλεφωνίας στην χώρα μας δηλώνουν ότι δεν διαθέτουν τέτοια συστήματα στις εγκαταστάσεις τους και, όπως υποστηρίζουν, η υλοποίηση διατάξεων για την άρση του απορρήτου στα δίκτυα των κινητών επικοινωνιών προϋποθέτει την αντιμετώπιση σημαντικών ζητημάτων, όπως την εγκατάσταση ειδικού εξοπλισμού, καθορισμό της έννοιας του απορρήτου της επικοινωνίας, καθορισμό της διαδικασίας που θα ακολουθηθεί στη συνέχεια και ούτω καθεξής. Είναι έτσι ανάγκη να διαμορφωθεί ένα λεπτομερές κανονιστικό πλαίσιο αρχών, που θα καλύπτει όλες τις πλευρές της νόμιμης άρσης του απορρήτου. Η εμπλοκή βέβαια ιδιωτικών φορέων στην άρση του απορρήτου δημιουργεί και παραπέρα εμπλοκές για την τυχόν χρήση στο μέλλον από αυτούς του προϊόντος υποκλοπής, όπως και για τις υποχρεώσεις που έχουν για την καταστροφή του. Σημαντική ήταν η ανάγκη -και το διαπιστώσαμε αυτό και στην Εθνική Επιτροπή και έτσι τίθεται και από τις διάφορες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης- της διαρκούς ενημέρωσης των χρηστών για την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών. Απαιτούνται ενημερωτικές εκπομπές, απαιτούνται σχετικά φυλλάδια στα σχολεία και διάφοροι άλλοι τρόποι για την ενημέρωση των πολιτών. Κατά την τελευταία περίοδο στην χώρα μας είναι συχνό το φαινόμενο να παρουσιάζονται από τα μαζικά μέσα ενημέρωσης τηλεφωνικοί διάλογοι χωρίς να είναι σίγουρο ότι ο ένας από τους δύο συνομιλητές γνωρίζει για την καταγραφή του διαλόγου. Μια άλλη μεγάλη αλλαγή της τεχνολογίας έρχεται στο προσκήνιο των ηλεκτρονικών ανταλλαγών και είναι η ηλεκτρονική υπογραφή, για την οποία έχει εκδοθεί σχετική οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η οποία τελικά έχει υιοθετηθεί από την χώρα μας. Πολλαπλές είναι οι εξελίξεις και στον τομέα της ασφάλειας των επικοινωνιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία ενσωμάτωσε τις πολλές σχετικές οδηγίες της στην Οδηγία 2002/58 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και την προστασία της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Στην Οδηγία αυτή δίδεται έμφαση στην ενημέρωση των πολιτών και στα τεχνικά και οργανωτικά μέτρα των φορέων για την ασφάλεια των επικοινωνιών, αλλά βέβαια δίνεται και έμφαση στη δυνατότητα του κράτους-μέλους με τη λήψη νομοθετικών μέτρων να προβλέπει τη διαφύλαξη δεδομένων για ένα χρονικό διάστημα, όταν συντρέχουν λόγοι ασφαλείας, άμυνας, δημόσιας ασφάλειας, δίωξης ποινικών αδικημάτων. Στο σημείο αυτό μπορεί κανείς να δει και τις παρενέργειες για τα ατομικά και δημοκρατικά δικαιώματα του πολίτη που δημιουργεί το σύστημα της άρσης του απορρήτου, όταν αυτές οι σχετικές διατάξεις συνδυαστούν με αντίστοιχες διατάξεις της Συνθήκης Σένγκεν ή με τις διάφορες συμφωνίες που κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως η τελευταία της με τις Ηνωμένες Πολιτείες επί προεδρίας της Δανίας για την ελεύθερη πρόσβαση των αμερικανικών υπηρεσιών ασφαλείας στη βάση δεδομένων της EUROPOL, της οποίας σαφώς τα δεδομένα, κατά κύριο λόγο, περιλαμβάνουν προϊόντα υποκλοπών. Τα παραπάνω βασικά ζητήματα, λοιπόν, αφορούν και την προστασία, αλλά και τις προϋποθέσεις άρσης του απορρήτου επικοινωνιών, καθώς επίσης και τις νέες εξελίξεις στα ηλεκτρονικά δίκτυα, όπως τα ευρωζωνικά δίκτυα στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση, την ηλεκτρονική υγεία και παιδεία, το ηλεκτρονικό εμπόριο και άλλες ηλεκτρονικές ανταλλαγές. Όλα αυτά καθιστούν το έργο της ανεξάρτητης Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών όχι μόνο πολύ σημαντικό για την προστασία της ιδιωτικής ζωής του πολίτη, αλλά και βαθύτατα πολιτικό, νομικά και τεχνικά πολύπλοκο και συγχρόνως μεταβαλλόμενο και εξειδικευμένο, προκειμένου να προσαρμόζεται και να παρακολουθεί τόσο τις ραγδαίες εξελίξεις της τεχνολογίας, όσο και τις συνεχείς πιέσεις της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας μας, που αντικατέστησε τους όρους προστασίας του πολίτη με τους όρους ασφάλειας των αγορών. Η ανεξάρτητη Αρχή, που συζητάμε σήμερα, κύριοι συνάδελφοι, έχει σημαντικό έργο μπροστά της τόσο στον τομέα της συμπλήρωσης, της αναβάθμισης και της εξειδίκευσης της νομοθεσίας της χώρας μας, όσο και της προσαρμογής στις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σ' αυτόν τον τομέα στο άρθρο 6 δεν θα έλεγα ότι διασφαλίζεται ικανοποιητικά -ή αναδεικνύεται σε ικανοποιητικό βαθμό- και κατοχυρώνεται ο ρόλος και η συμβολή της ανεξάρτητης Αρχής στη δημιουργία αυτού του σύγχρονου νομοθετικού πλαισίου. Η ανεξάρτητη Αρχή στελεχώνεται πράγματι με ικανό αριθμό εξειδικευμένου επιστημονικού και διοικητικού προσωπικού. Όμως, υπάρχουν σοβαρές αντιρρήσεις για τον τρόπο επιλογής του προσωπικού αυτού, διότι τελικά δεν ακολουθεί απόλυτα το σύστημα πρόσληψης κατά το ΑΣΕΠ. Πολύ μας απασχόλησε το θέμα της σύνθεσης, όπως προτείνεται από το νομοσχέδιο, της πενταμελούς ανεξάρτητης Αρχής και του τρόπου επιλογής των μελών της, όπως βέβαια καθορίζει το Σύνταγμα από τη Διάσκεψη των Προέδρων. Το ενδιαφέρον όλων, όπως ήταν φυσικό, επικεντρώθηκε στο να προσπαθήσουμε να δούμε τα εξής: Θα πετύχουμε μέσα από αυτή τη διαδικασία μια ανεξάρτητη, αντικειμενική και αντιπροσωπευτική αρχή; Θα καταστεί δυνατόν αυτή η αρχή να μην υποκύπτει σε πιέσεις, να έχει αυτόν τον αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα; Εμείς, τουλάχιστον, θεωρούμε ότι αυτή η επιτροπή θα πρέπει να γίνει τουλάχιστον επταμελής, διότι στην πενταμελή επιτροπή και ο αντιπροσωπευτικός χαρακτήρας και η εξειδικευμένη γνώση και ένα σωρό άλλα πλεονεκτήματα, που θα πρέπει να έχουν τα μέλη αυτής της αρχής, δεν μπορούν να χωρέσουν στα πέντε μέλη. Το να μπορούσε να υπάρξει και σύγχρονη ή παράλληλη λειτουργία και της διακομματικής Εθνικής Επιτροπής, που ήταν μέχρι τώρα, αυτό -απ' ό,τι φάνηκε- δεν είναι δυνατό σύμφωνα με τις επιταγές του Συντάγματος. Όμως, είναι ένα θέμα προς προβληματισμό. Αλλά, έχω να παρατηρήσω ένα πολύ σημαντικό θέμα, ότι και σ' αυτό το νομοσχέδιο δεν υπάρχει πληρότητα. Ιδιαίτερα στο άρθρο 9, ναι μεν, ο κ. Υπουργός δέχθηκε για την έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος να έχει γνώμη η ανεξάρτητη αρχή -και αυτό είναι πολύ θετικό- αλλά στις προϋποθέσεις αυτού του άρθρου δεν αναφέρονται αυτά, τα οποία θα επιδιώξει το Προεδρικό Διάταγμα να καθορίσει. Δεν αναφέρεται ότι θα καθορίσει τους όρους και τις προϋποθέσεις, με τις οποίες θα διασφαλίζεται και η διαδικασία κατά την άρση του απορρήτου -της τήρησης όλων αυτών των προϊόντων του απορρήτου- και βέβαια σαφέστατα θα καθορίζεται και ο τρόπος καταστροφής του. Όλα αυτά εμείς τα συνδέουμε με τις πιέσεις και από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά κυρίως με τις συμφωνίες που κάνει με τις ΗΠΑ, ούτως ώστε να έχει πρόσβαση σε τέτοιου είδους δεδομένα. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι αυτά δεν συντελούν στην αδυναμία και στο έλλειμμα του άρθρου 9. Ενδεχομένως, κατά τη συζήτηση του άρθρου ο κ. Υπουργός να δεχθεί κι αυτή τη συμπλήρωση.